ଅବ୍ୟାପାର

ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବ

ପରିଚୟ (Introduction)

ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ 'ଅବ୍ୟାପାର' କେବଳ ଏକ ଉପନ୍ୟାସ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ ଓ ରାଜନୈତିକ ସ୍ଥିତିର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ଦଲିଲ୍ । ଏଥିରେ ତତ୍କାଳୀନ ସମାଜରେ ପ୍ରଚଳିତ ବିଭିନ୍ନ ସମସ୍ୟା ଏବଂ ମୁକ୍ତି ସଂଗ୍ରାମର ଏକ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଚିତ୍ର ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହି ପୁସ୍ତକଟି ପାଠକଙ୍କୁ ଏପରି ଏକ ଭାବପ୍ରବଣ ଯାତ୍ରାରେ ନେଇଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଓ ଦେଶ ପ୍ରତି ରହିଥିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅବିରତ ସଂଘର୍ଷ ଚାଲିଥାଏ । ଜଣେ ଦେଶସେବକର ଜୀବନରେ ତାଙ୍କର ଆଦର୍ଶ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆବେଗ କିପରି ପରସ୍ପର ସହ ଛନ୍ଦି ହୋଇ ରହିଥାଏ, ତାହାହିଁ ଏହି କାହାଣୀର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ।

କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ପୁରୀର ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର କୂଳରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଚରିତ୍ର–ଲାଲମୋହନ ଓ କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ଭିତରେ ଚାଲିଥିବା ଗଭୀର ଆଳାପ ପାଠକର ମନକୁ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରିଥାଏ । ଗୋଟିଏ ପଟେ ଦେଶର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଚାଲିଥିବା ଗଡ଼ଜାତ ଆନ୍ଦୋଳନ ଓ ପ୍ରଜାମେଳିର ଉତ୍ତେଜନା ଏବଂ ଅନ୍ୟପଟେ ନାରୀ ନିର୍ଯାତନା ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରୁଥିବା ଦୁଇଜଣ ସମାଜସେବୀଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଉପନ୍ୟାସ ଗତିଶୀଳ ହୁଏ । ସମାଜର ରକ୍ଷଣଶୀଳ ନୀତି, ନାରୀ ଚୋରା ଚାଲାଣର ବିଭୀଷିକା ଏବଂ ଗରିବ ଜନତାଙ୍କ ଉପରେ ହେଉଥିବା ଅତ୍ୟାଚାରର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ଏହି କାହାଣୀ ଅତି ନିଚ୍ଛକ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।

ଏହି ପୁସ୍ତକର ଶୀର୍ଷକ 'ଅବ୍ୟାପାର' ବାସ୍ତବରେ ମନୁଷ୍ୟର ମନ ଭିତରେ ଥିବା ସେହି ଅଶାନ୍ତ ଢେଉକୁ ସୂଚାଏ, ଯାହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ବାସନା ମଧ୍ୟରେ ନିରନ୍ତର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରେ । କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ରହସ୍ୟମୟ ଅତୀତ ଏବଂ ଲାଲମୋହନଙ୍କ କର୍ମମୟ ଜୀବନର ଜଟିଳତା ପାଠକଙ୍କୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାନ୍ଧି ରଖିବାରେ ସମର୍ଥ ହୁଏ । ପୁସ୍ତକଟି ପଢ଼ିବା ସମୟରେ ଆପଣ ଅନୁଭବ କରିବେ ଯେ, ପ୍ରେମ ଓ ସେବା କେବଳ ଶବ୍ଦ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଏକ ବିରାଟ ବଳିଦାନର ନାମ, ଯେଉଁଠାରେ ବେଳେବେଳେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁଖକୁ ଦେଶ ଓ ସମାଜ ପାଇଁ ଜଳାଞ୍ଜଳି ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ ।

ସର୍ବୋପରି, ସାମାଜିକ କୁସଂସ୍କାର ବିରୋଧରେ ଲଢ଼ିବା ସହିତ ନିଜ ଅନ୍ତରର ଶୂନ୍ୟତାକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ଚରିତ୍ରମାନେ ଯେଉଁ ମାନସିକ ସଂଘର୍ଷ କରିଛନ୍ତି, ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମର୍ମସ୍ପର୍ଶୀ । ଏହା କେବଳ ଇତିହାସର ଏକ ପୃଷ୍ଠା ନୁହେଁ, ବରଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ହୃଦୟର କାହାଣୀ, ଯିଏ ନିଜର ଆଦର୍ଶ ପାଇଁ ସର୍ବସ୍ୱ ହରାଇବାର ସାହସ ରଖେ ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Setting and Context)

ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ସ୍ୱାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୟରେ ଆଧାରିତ । ସେତେବେଳେ ଭାରତରେ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧରେ ବିଦ୍ରୋହର ନିଆଁ ଜଳୁଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାର ପରିପ୍ରେକ୍ଷୀରେ ଏହା କେବଳ ବ୍ରିଟିଶଙ୍କ ବିରୋଧରେ ନଥିଲା, ବରଂ ଗଡ଼ଜାତ ବା ଦେଶୀୟ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ ହେଉଥିବା ଅମାନୁଷିକ ଅତ୍ୟାଚାର ବିରୋଧରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ସଂଘର୍ଷ ଚାଲିଥିଲା ।

ଉପନ୍ୟାସର କାହାଣୀ ପୁରୀ, କଟକ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଗଡ଼ଜାତ ଅଞ୍ଚଳ ଯଥା ନୀଳଗିରି, ଢେଙ୍କାନାଳ ଓ ରଣପୁର ମଧ୍ୟରେ ଗତିଶୀଳ । ସେହି ସମୟର ଓଡ଼ିଶା ଅତି ଦରିଦ୍ର ଥିଲା । ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଏବଂ ସାମାଜିକ କୁସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟରେ ନାରୀମାନେ କିପରି ଶୋଷଣର ଶିକାର ହେଉଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ କଲିକତା ଭଳି ସହରରେ କିପରି ବିକ୍ରି କରାଯାଉଥିଲା, ତାହାର ଏକ ବାସ୍ତବିକ ଚିତ୍ର ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହା ସହିତ ଗାଁ ଗହଳିରେ ଜାତିପ୍ରଥାର ଶକ୍ତ ଶିକୁଳି ମଣିଷର ମାନବିକତାକୁ କିପରି ଚାପି ଦେଉଥିଲା, ତାହା ମଧ୍ୟ ଉପନ୍ୟାସର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଦିଗ ।

ଗୋଟିଏ ପଟେ ଦେଶ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସଶସ୍ତ୍ର ବିପ୍ଳବର ଉନ୍ମାଦନା ଓ ଅନ୍ୟପଟେ ଗାନ୍ଧୀଜୀଙ୍କ ଅହିଂସା ଓ ସେବା ନୀତି– ଏହି ଦୁଇଟି ଚିନ୍ତାଧାରାର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ କାହାଣୀଟି ଆଗକୁ ବଢ଼େ । ରାଜାମାନଙ୍କର ବେଠି ପ୍ରଥା, ଅଯଥା କର ଓ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ କ୍ରୀତଦାସ ପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଫଳରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ଜନ ଅସନ୍ତୋଷ ଏହି ପୁସ୍ତକର ସାମାଜିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିକୁ ବହୁତ ଗଭୀର କରିଥାଏ ।

ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର

ଲାଲମୋହନ: ଉପନ୍ୟାସର ନାୟକ ଲାଲମୋହନ ଜଣେ ଉତ୍ସାହୀ, ଦେଶପ୍ରେମୀ ଏବଂ ସାହସୀ ଯୁବକ । ସେ ଓକିଲାତି ଛାଡ଼ି ଦେଶସେବା ଓ ଗଡ଼ଜାତ ଆନ୍ଦୋଳନରେ ନିଜକୁ ହଜାଇ ଦେଇଛନ୍ତି । ସେ ଚରିତ୍ରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସ୍ଥିର । ତାଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜଟିଳ; ସେ ବିବାହିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସାମାଜିକ ଓ ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରି ନାହାନ୍ତି, ଯାହା ତାଙ୍କୁ କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଆକୃଷ୍ଟ କରିଛି । ଶେଷରେ ଜଣେ ବ୍ରିଟିଶ ହାକିମଙ୍କ ହତ୍ୟା ଅଭିଯୋଗରେ ତାଙ୍କୁ ଫାଶୀ ଦଣ୍ଡ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ସେ ଜଣେ ବୀର ଭଳି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।

କୁମୁଦିନୀ: ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନାରୀ ଚରିତ୍ର । ସେ ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତା, ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଏବଂ ସେବା ମନୋଭାବାପନ୍ନ ମହିଳା । ତାଙ୍କର ଅତୀତ ଅତ୍ୟନ୍ତ କରୁଣ; ସେ ଜଣେ ବିଧବା ଏବଂ ସମାଜଦ୍ୱାରା ନିର୍ଯାତିତ ହୋଇ କଲିକତାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିଲେ । ସେ ଲାଲମୋହନଙ୍କୁ ଭଲ ପାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଆଦର୍ଶ ଓ ସମାଜ ସେବାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇନାହାନ୍ତି-। ଶେଷରେ ସେ ଲାଲମୋହନଙ୍କ ସନ୍ତାନର ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ ମାତୃତ୍ୱ ଓ ସେବାର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଉଦାହରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ।

ଦିବ୍ୟସିଂହବାବୁ: ଜଣେ ତ୍ୟାଗୀ ଏବଂ ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଗାନ୍ଧୀବାଦୀ ନେତା । ସେ ନିଜ ଜୀବନରେ ମାଆ, ପତ୍ନୀ ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ରକୁ ହରାଇବା ପରେ ମଧ୍ୟ ବିଚଳିତ ନ ହୋଇ ସମାଜ ସେବାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରିଛନ୍ତି । ସେ ଏକ ଆଶ୍ରମ ଚଳାନ୍ତି ଏବଂ ଉଭୟ ଲାଲମୋହନ ଓ କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଜଣେ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ପରି । ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ସେବା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶାଇଛନ୍ତି ।

ନିଶାମଣି: ଲାଲମୋହନଙ୍କ ପତ୍ନୀ । ସେ ଜଣେ ସରଳ, ଅଶିକ୍ଷିତ ଏବଂ ପାରମ୍ପରିକ ଗ୍ରାମୀଣ ନାରୀ । ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଅବହେଳା ଏବଂ ପରିବାରର ଗଞ୍ଜଣା ସହି ସହି ସେ ମାନସିକ ସ୍ତରରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛନ୍ତି । କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ସହାୟତାରେ ସେ ପୁରୀ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ଏକ ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦିଅନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଖବର ପାଇ ସେ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରନ୍ତି, ଯାହା ପାଠକକୁ ବହୁତ ବ୍ୟଥିତ କରେ ।

ହରମୋହନ: ଲାଲମୋହନଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଇ । ସେ ଜଣେ ସ୍ୱାର୍ଥପର, କୁଟିଳ ଏବଂ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣମନା ବ୍ୟକ୍ତି । ସେ କେବଳ ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ନିଜ ସୁଖ କଥା ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି । ଶେଷରେ ସେ ଲାଲମୋହନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ସନ୍ତାନକୁ ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଖବରକାଗଜରେ ବିଜ୍ଞାପନ ଦେଇଥିଲେ ।

ବ୍ରଜକିଶୋର: ଦିବ୍ୟସିଂହବାବୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମର ଜଣେ କର୍ମୀ । ସେ ଅତି କଠୋର ଭାବେ ଅହିଂସା ନୀତିକୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି । ଅନେକ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଅତିରିକ୍ତ ଅହିଂସା ମନୋଭାବ ପ୍ରକୃତ ଆନ୍ଦୋଳନକୁ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇବା ପରି ମନେହୁଏ, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ଲାଲମୋହନ ତାଙ୍କ ଉପରେ ବିରକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ।

ସୁଦର୍ଶନ: କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ବିଶ୍ୱସ୍ତ ହିନ୍ଦୁସ୍ଥାନୀ ଚାକର । ସେ କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସହାୟତା କରନ୍ତି ଏବଂ ଲାଲମୋହନଙ୍କ ସହ ଯୋଗାଯୋଗ ରଖିବାରେ ମାଧ୍ୟମ ସାଜନ୍ତି ।

ବିଶ୍ୱମ୍ଭରବାବୁ: ପୁରୀର ଜଣେ ଓକିଲ, ଯାହାଙ୍କ ଘରେ ଦିବ୍ୟସିଂହବାବୁ ରହୁଥିଲେ । ସେ ଏହି ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପରସ୍ପର ସହ ଭେଟ କରାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ଦୀନବନ୍ଧୁବାବୁ: ଲାଲମୋହନଙ୍କ ଓକିଲ ବନ୍ଧୁ । ସେ ଲାଲମୋହନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ବିବାହ ପାଇଁ ସତର୍କ କରାଇଥିଲେ ଏବଂ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରାଇଥିଲେ ।

ମହାପାତ୍ରେ (ମହାଜନ): ବ୍ରହ୍ମଗିରି ଅଞ୍ଚଳର ଜଣେ ଗାଉଁଲି ଶୋଷକ ଓ ମହାଜନ । ସେ ଦରିଦ୍ର ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରି ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ସାଧନ କରନ୍ତି ।

ବ୍ରିଟିଶ ହାକିମ (ସାହେବ): ରଣପୁର ଗଡ଼ଜାତରେ ସୈନ୍ୟ ପରିଚାଳନା କରୁଥିବା ଜଣେ ଅତ୍ୟାଚାରୀ ଅଫିସର । ତାଙ୍କର ଗୁଳି ଚାଳନା ଯୋଗୁଁ ଉତ୍ତେଜିତ ଜନତା ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି ।

ହରମୋହନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ: ଲାଲମୋହନଙ୍କ ବଡ଼ ଭାଉଜ । ସେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ଗ୍ରାମୀଣ ମହିଳା ଏବଂ ନିଶାମଣିଙ୍କୁ ଘରେ ଅବହେଳା କରିବା ସହ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ବିରକ୍ତିଭାବ ପୋଷଣ କରନ୍ତି-।

ବିଷୟବସ୍ତୁ

କାହାଣୀର ଆରମ୍ଭରେ ଆମେ ଦେଖୁ ଲାଲମୋହନ ଓ କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଏକ ନିବିଡ଼ ଆଳାପ । ଲାଲମୋହନ କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ କୁମୁଦିନୀ ନିଜର ଅତୀତ ଓ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ସମୟରେ ଲାଲମୋହନ ନୀଳଗିରିରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ବିଦ୍ରୋହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି-। ସେଠାରେ ସେ ଦେଖନ୍ତି କିପରି ନିରସ୍ତ୍ର ଜନତାଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର ହେଉଛି । ସେହି ବିପ୍ଳବ ଭିତରେ ସେ ଏତେ ହଜିଯାଆନ୍ତି ଯେ କୁମୁଦିନୀଙ୍କୁ ଚିଠି ଲେଖିବା ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯାଆନ୍ତି ।

ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ କୁମୁଦିନୀ ଓଡ଼ିଶାର ନାରୀମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ସେ ଦିବ୍ୟସିଂହବାବୁଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ମରୁଡ଼ିଗ୍ରସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଗିରି ଅଞ୍ଚଳକୁ ସେବା କରିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି । ସେଠାରେ ଦରିଦ୍ରତାର ନଗ୍ନ ରୂପ ଦେଖି କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ମନ ବଦଳିଯାଏ । ଦିବ୍ୟସିଂହବାବୁଙ୍କଠାରୁ ସେ ଜାଣିବାକୁ ପାଆନ୍ତି ଯେ ଲାଲମୋହନ ଆଗରୁ ବିବାହିତ । ଏହି ଖବର ତାଙ୍କୁ ସ୍ତବ୍ଧ କରିଦିଏ । କିନ୍ତୁ କୁମୁଦିନୀ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଃଖକୁ ଭୁଲି ଲାଲମୋହନଙ୍କ ପରିବାର ପ୍ରତି ଦୟାବାନ ହୁଅନ୍ତି । ସେ କେନ୍ଦ୍ରାପଡ଼ା ଯାଇ ଲାଲମୋହନଙ୍କ ପରିବାରର ଦୁଃଖୀ ଅବସ୍ଥା ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କର ଗର୍ଭବତୀ ପତ୍ନୀ ନିଶାମଣିଙ୍କୁ ନିଜ ସାଙ୍ଗରେ ପୁରୀ ନେଇ ଆସନ୍ତି ।

କାହାଣୀରେ ଏକ ନୂଆ ମୋଡ଼ ଆସେ ଯେତେବେଳେ ଗଡ଼ଜାତ ଆନ୍ଦୋଳନ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରେ । ରଣପୁରରେ ଉତ୍ତେଜିତ ଜନତା ଜଣେ ବ୍ରିଟିଶ ହାକିମଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରନ୍ତି । ଏହି ଘଟଣାରେ ଲାଲମୋହନଙ୍କୁ ମୁଖ୍ୟ ଅଭିଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଗିରଫ କରାଯାଏ ଏବଂ ଶେଷରେ ତାଙ୍କୁ ଫାଶୀଦଣ୍ଡ ହୁଏ । ଏହି ଖବର ପୁରୀରେ ପହଞ୍ଚିବା ବେଳକୁ ନିଶାମଣି ଏକ ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମଦେଇ ସାରିଥାନ୍ତି । ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଖବର ସହିନପାରି ନିଶାମଣି ବିଷ ପିଇ ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରନ୍ତି ।

ଶେଷରେ, କୁମୁଦିନୀ ସେହି ଶିଶୁଟିକୁ ନିଜ କୋଳକୁ ନେଇ ଜେଲ୍‌ରେ ଲାଲମୋହନଙ୍କୁ ଶେଷ ଦେଖା କରିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି । ସେଠାରେ ଲାଲମୋହନ ନିଜ ପୁଅକୁ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ଜଣେ ଅପରାଧୀର ମାନସିକତା ନେଇ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ଡକ୍ଟର ହରେକୃଷ୍ଣ ମହତାବଙ୍କ 'ଅବ୍ୟାପାର' ଉପନ୍ୟାସଟି ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଜଗତର ଏପରି ଏକ ମହାନ କୃତି, ଯାହା ପାଠକର ହୃଦୟକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରେ । ଏହି ବହିଟି କେବଳ ଏକ କାଳ୍ପନିକ କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସ୍ୱାଧୀନତା ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଓଡ଼ିଶାର ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସଂଘର୍ଷର ଏକ ପ୍ରାମାଣିକ ଦସ୍ତାବିଜ୍ । ପୂରା ଉପନ୍ୟାସଟିକୁ ପଢ଼ିସାରିବା ପରେ ପାଠକ ମନରେ ଅନେକ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଚିନ୍ତାଧାରା ଜନ୍ମ ନିଏ, ଯାହା ଜୀବନର ପ୍ରକୃତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଏବଂ ସେବାର ସଂଜ୍ଞାକୁ ପୁନଃ ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ ।

ଏହି ଉପନ୍ୟାସକୁ ଅତି ଗଭୀର ଭାବରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କଲେ, ଆମେ ଦେଖିବାକୁ ପାଉ ଯେ ଏଠାରେ ଚରିତ୍ରମାନଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଆବେଗ ଏବଂ ଜାତୀୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିରାଟ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଛି । କାହାଣୀର ନାୟକ ଲାଲମୋହନ ଜଣେ ବିପ୍ଳବୀ ହେବା ସହିତ ଜଣେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଭାବରେ ନିଜ ଜୀବନରେ ପ୍ରେମ ଓ ଶାନ୍ତି ଖୋଜୁଥିଲେ । ମାତ୍ର ତାଙ୍କର ଏହି ଇଚ୍ଛା ହିଁ ତାଙ୍କୁ 'ଅବ୍ୟାପାର' ବା ଏକ ଅଜଣା ଓ ଜଟିଳ ଜଞ୍ଜାଳ ଭିତରକୁ ଟାଣି ନେଇଥିଲା । ସେ ଯେତେବେଳେ କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ସହିତ ନିଜର ଦ୍ୱିତୀୟ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀ ନିଶାମଣିଙ୍କ ପ୍ରତି ହେଉଥିବା ଅବହେଳା ତାଙ୍କୁ ଜଣେ ଅପରାଧୀ ଭାବରେ ଛିଡ଼ା କରିଥିଲା । ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜେଲରେ ଥିବାବେଳେ ଲାଲମୋହନଙ୍କ ଅନୁତାପ ଏହି କଥା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ, ଦେଶର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସଂଗ୍ରାମ କରୁଥିବା ମଣିଷଟି ନିଜ ଘର ଭିତରେ ଥିବା ଏକ ନିରୀହ ପ୍ରାଣକୁ ମୁକ୍ତି ଦେବାରେ ବିଫଳ ହୋଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଫାଶୀ ଦଣ୍ଡାଦେଶ କେବଳ ଏକ ରାଜନୈତିକ ଦଣ୍ଡ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ତାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଭୁଲ୍ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ ସଦୃଶ ଥିଲା ।

ଉପନ୍ୟାସର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ଜୀବନ ଯାତ୍ରା ପାଠକକୁ ନାରୀର ଶକ୍ତି ଓ ସହନଶୀଳତା ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ । ସେ ନିଜର ଅତୀତର ଦୁଃଖ ଓ କଳଙ୍କକୁ ପଛରେ ପକାଇ ସମାଜ ସେବାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରିଥିଲେ । ଲାଲମୋହନଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ପ୍ରେମ ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ ନିଶାମଣିଙ୍କୁ ଈର୍ଷା ନ କରି ବରଂ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ଦେବା ଏବଂ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନର ଦାୟିତ୍ୱ ନେବା ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ରର ମହାନତାକୁ ଦର୍ଶାଏ । କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଲେଖକ ଦେଖାଇଛନ୍ତି ଯେ, ଜଣେ ନାରୀ କିପରି ସମସ୍ତ ବାଧାବିଘ୍ନ ସତ୍ତ୍ୱେ ମାତୃତ୍ୱର ଗୌରବକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ । ଶେଷରେ ଲାଲମୋହନଙ୍କ ସନ୍ତାନକୁ ନେଇ ଦିବ୍ୟସିଂହ ବାବୁଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା ଏକ ନୂତନ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଆଶାର ପ୍ରତୀକ ଅଟେ । ଏହା ଦର୍ଶାଏ ଯେ ବ୍ୟକ୍ତିର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇପାରେ, ମାତ୍ର ତା’ର ଆଦର୍ଶ ଓ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ିର ସେବା କାର୍ଯ୍ୟ ଜାରି ରହିବ ।

ଦିବ୍ୟସିଂହ ବାବୁଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଏହି କାହାଣୀରେ ଏକ ସ୍ଥିର ନୌକା ପରି, ଯିଏ ସଂଘର୍ଷର ଉତ୍ତାଳ ଲହରୀ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଆଦର୍ଶରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇନାହାନ୍ତି । ସେ ସେବା ଓ ସଂଗଠନକୁ ବିପ୍ଳବରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମତରେ, କେବଳ ଉତ୍ତେଜନା ଦ୍ୱାରା ଦେଶର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେଥିପାଇଁ ଗ୍ରାମ୍ୟ ସ୍ତରରେ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥପର କାମ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ବହିଟିର ପରିସମାପ୍ତିରେ ସେ ପାଳିକା ମାଆ କୁମୁଦିନୀ ଏବଂ ଶିଶୁଟି ପାଇଁ ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ଆଶ୍ରୟ ପ୍ରଦାନ କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ସମାଜ ସଂସ୍କାରର ଏକ ନିଦର୍ଶନ ।

'ଅବ୍ୟାପାର'ର ଅନ୍ୟ ଏକ ଦିଗ ହେଉଛି ଗଡ଼ଜାତର ଅତ୍ୟାଚାର ଏବଂ ପ୍ରଜା ଆନ୍ଦୋଳନର ବାସ୍ତବ ଚିତ୍ର । ଢେଙ୍କାନାଳ ଓ ରଣପୁରର ଘଟଣାବଳୀ ଆମକୁ ମନେପକାଇ ଦିଏ ଯେ ସ୍ୱାଧୀନତା ପାଇଁ ଆମ ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ କେତେ କଷ୍ଟ ସହିଛନ୍ତି । ନିରୀହ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଉପରେ ହେଉଥିବା ଅମାନୁଷିକ ଅତ୍ୟାଚାର, ନାରୀମାନଙ୍କର ଲଜ୍ଜା ଏବଂ ଶେଷରେ ଉତ୍ତ୍ୟକ୍ତ ଜନତାର ପ୍ରତିଶୋଧ–ଏସବୁ କେବଳ ଘଟଣା ନୁହେଁ, ବରଂ ସେହି ସମୟର ଓଡ଼ିଆ ମାଟିର କାନ୍ଦଣା । ଲାଲମୋହନଙ୍କ ବଳିଦାନ ସେହି ଆନ୍ଦୋଳନକୁ ଏକ ନୂଆ ମୋଡ଼ ଦେଇଥିଲା ।

ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟିକୁ ଶେଷ କରିବା ବେଳକୁ ପାଠକ ଅନୁଭବ କରେ ଯେ, ଜୀବନରେ ସବୁକିଛି ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ହୁଏ ନାହିଁ । ଅନେକ ସମୟରେ ଆମେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ପରିଭାଷା ବୁଝିବାରେ ଭୁଲ୍ କରିଥାଉ । ଲାଲମୋହନ ଓ କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ଅଧୁରା ପ୍ରେମ କାହାଣୀ ଏବଂ ନିଶାମଣିଙ୍କ ଆତ୍ମହତ୍ୟା ଆମକୁ ଏହି ସତ୍ୟ ସହିତ ପରିଚିତ କରାଏ ଯେ, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସୁଖ ଅପେକ୍ଷା ସାମାଜିକ ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ଓ ନୈତିକତା ଅଧିକ ବଡ଼ । ନିଶାମଣିଙ୍କ ନିରୀହ ଦୁଃଖ ଓ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଉପନ୍ୟାସଟିକୁ ଏକ କରୁଣ ପରିସମାପ୍ତି ଦିଏ, ଯାହା ପାଠକକୁ ବହୁ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିରବ କରିଦିଏ । ମାତ୍ର ସେହି ଦୁଃଖ ଭିତରେ ଶିଶୁଟିର ହସ ଏବଂ କୁମୁଦିନୀଙ୍କ ସେବା କରିବାର ସଂକଳ୍ପ ଆମକୁ ଜୀବନର ଏକ ନୂଆ ଆଲୋକ ଦେଖାଏ ।